Polecamy: praca lublin. Kliknij i wybierz coś dla siebie!

Biorąc pod uwagę ówczesne czasy, staroczeska poezja, pisana już w języku czeskim, była nad wyraz rozmaita. Gatunki powstałe w XVI wieku charakteryzowały się różnorodnością zarówno stylistyczną, jak i wersyfikacyjną. Fakt ten nie może dziwić, ponieważ owa poezja czerpała swoje wzorce z liryki prowansalskiej, niemieckiego Minnesangu, a także z czeskiej ludowej tradycji. Wpływy te da się często zauważyć w omawianej przeze mnie poezji.

Zwierciadło epoki staroczeskiej.
Na uwagę zasługuje fakt, że miłość jest tylko jednym z wielu tematów staroczeskiej liryki, a także całej literatury. Zatem wydaje się, że nie można staroczeskiej poezji miłosnej uznać za zwierciadło epoki. Współistnieje ona natomiast z innymi kręgami tematycznymi oraz ma na nie wpływ. Warto jednak wspomnieć, że literatura przeżywa najpłodniejszy okres właśnie w XIV wieku, w okresie staroczeskim. Jak da się zauważyć, Czesi rozwijali się w tej dziedzinie szybciej i owocniej niż Polacy. My właśnie znamy z tamtych czasów tylko Bogurodzicę. Nie odkrywamy wcześniejszych lub równoczesnych zabytków kultury.

Można również inaczej interpretować pojęcie zwierciadła epoki. Otóż w liryce miłosnej właśnie odbijały się przeżycia ludzi, ich cierpienia, zawody miłosne oraz szczęśliwe losy. To właśnie taka liryka jest najbardziej „życiowa”, najbliżej dotyczy przeżyć człowieka. Zatem jak w zwierciadle odbijały się w poezji miłosnej aktualne ludzkie problemy. A jak wiadomo, tematyka ta znana jest od dawna.

Rozwój literatury czeskiej.
Postaram się teraz pokrótce przedstawić rozwój czeskiej literatury powstającej w języku czeskim, ponieważ bez tego trudno będzie zanalizować lirykę o tematyce miłosnej.
Pierwsze utwory w języku narodowym to pieśni religijne.

Hospodine pomiluj ny
Najstarsza to Hospodine pomiluj ny. Pełni ona tę samą rolę dla Czechów co dla Polaków Bogurodzica. Była to pieśń rycerska i koronacyjna jednocześnie. Już na przełomie XIII i XIV wieku powstaje świecka liryka rycerska. Powstaje na przykład opracowanie historii Aleksandra Macedońskiego. Jest to bardzo potężny poemat. Następnie pojawia się Kronika Dalimila, pisana w latach 1303-1314. Powstają też wtedy legendy religijne, pierwszy średniowieczny spór Spor duše s tĕlem, a także lament Nota od pana Viléma Zajiece.

Druga połowa XIV wieku.
W drugiej połowie XIV wieku poszerzyła się ilość gatunków, powstały nowe formy wypowiedzi. Pojawia się dramat, satyra, poezja dydaktyczna. Zaczyna się także wtedy rozwijać czeska proza. Na początku dotyczy ona tematyki religijnej, historycznej, rycerskiej. Powstaje także proza dydaktyczna, pierwsze akty prawnicze, przekłady prozy. Ważne jest, że zaczyna się wtedy intensywnie rozwijać poezja. Podjęta zostaje tematyka świecka. Znacznie wyróżnia się ona na tle pozostałej twórczości. Można nawet zaryzykować fakt, że wiedzie prym w ówczesnej literaturze słowiańskiej. Dają się zauważyć ślady liryki refleksyjnej, a także akcenty społeczne.

Przełom XIV i XV wieku.
Na przełomie XIV i XV wieku głos uzyskała liryka miłosna i od razu stała się najpopularniejszą. To właśnie ona była najbardziej poczytna. Niestety, tak jak często bywa, mimo iż tak popularna, w randze całej liryki znajdowała się wiele niżej pod względem kunsztowności niż inne popularne w tamtych czasach kręgi tematyczne. Nie było to jednak potrzebne, ponieważ to, co proste, bardziej trafiało do odbiorców. Nie zwracano tutaj uwagi na niedoskonałości, ponieważ nie przeszkadzały one w zrozumieniu. Ważniejsza była tematyka; miłość, która miała dodawać chęci do życia, pomóc radzić sobie z problemami, dodająca siły. Był to także temat, który personalnie dotyczył odbiorców. Każdy bowiem przeżywał w swoim życiu szczęśliwą miłość, bądź zawody miłosne. Tematyka zapoczątkowana w Prowansji trwa przecież do dziś, ukazując wzorzec w mniejszym lub większym stopniu. Owy temat miłości pojawił się i już na stałe utrwalił się w literaturze każdej epoki każdego kraju.

XX wiek.
Zastanawia fakt, że owa miłosna tematyka została odkryta stosunkowo późno. Dopiero w XX wieku została należycie potraktowana i zainteresowano się nią. Co prawda wcześniej pojawiają się wzmianki o niej, aczkolwiek swój pełny sukces zdobyła w ubiegłym stuleciu. Warto zauważyć, że podstawowa antologia dotycząca staroczeskiej liryki miłosnej została wydana dopiero w 1941 roku przez Vilikovskiego, a monografia napisana na ten temat przez Wacława Černego ukazuje się 1948. Szersze zainteresowanie tą poezją pojawia się dopiero w latach pięćdziesiątych, aby następnie trafić do szkolnych podręczników na dobre. Pojawiły się wtedy także pierwsze przekłady z języka staroczeskiego na współczesny.

Początki liryki miłosnej w Czechach.
Powrócę jeszcze do początków losów tej tematyki. Czeski komparatysta romanista Wacław Černy, stwierdza, że czeska poezja miłosna odzwierciedla wczesny stan liryki prowansalskiej (głównie na podstawie analizy motywów)1. Jest jednak coś w czeskiej poezji, czego nie zawdzięcza ona temu wpływowi. Mowa tutaj o wersyfikacji. Czerpie ona zwykle z łaciny, z strofy czterowierszowej. Wpływ na lirykę czeską ma także liryka niemiecka, o czym wspomniałam wyżej. Charakteryzuje się symboliką kolorów, tak chętnie wykorzystywaną przez autorów staroczeskiej poezji miłosnej.

Staroczeski wiersz o tematyce miłosnej charakteryzuje się: oczywiście archaizmem, sylabicznością, sposobem rymowania, poprzez ograniczenie współbrzmienia do ostatniej sylaby, akcentowanej w śpiewie, lub poprzez rym gramatyczny.

Staroczeska liryka miłosna.
Nie można scharakteryzować literatury staroczeskiej nie podając przykładów, zatem niżej skupię się na krótkiej interpretacji i charakterystyce poszczególnych utworów miłosnych.

Alba
Pierwszym gatunkiem poetyckim jakim się zajmę będzie Alba. Jest to, jak mówił Edward Balcerzan, gatunek w obrębie liryki prowansalskiej, to pieśń poranna, śpiewana w pobliżu domu ukochanej. Jest ona podziękowaniem za spełnienie prośby o miłość. Kochankowie dziękują sobie za wspólnie spędzoną noc. Gatunek ten zawiera zespół ustalonych motywów, które występują w określonym porządku, ma stałe zwroty i epitety. Powstanie tego gatunku wiązało się ze średniowiecznym zwyczajem nawoływania nocnych dozorców oznajmiających koniec nocy i nadchodzący świt2. Zwykle jest to dialog kochanków. Zapewniają oni o swojej dozgonnej miłości, wierności i braku innych osób. Nie znajdziemy tutaj bezpośrednich zwrotów erotycznych. Wszystko okryte jest eufemizmem.

Kiedy posną wszystkie straże.
Na uwagę zasługuje tutaj utwór Přečekaje všĕ strážĕ (Kiedy posną wszystkie straże). Zauważamy tutaj spełnienie wymogów Alby. Kochanek mówi do swojej ukochanej, a następnie ona odpowiada. Erotyczne zabarwienie ujawnia się tutaj w zwrocie:

W cichej siądę z nią w rozmowie.

Są to konwencjonalne eufemizmy. Wystarczy jedno zdanie aby opisać scenę miłosną. Siąść w rozmowie oznacza tutaj kochać się. Aby ich romans nie ujawnił się, zachowują się cicho. Te właśnie eufemizmy nie występują tylko w Albie, są to typowe erotyczne zwroty. Zauważamy tutaj jednak różnicę między czeską Albą a Albą prowansalską. Nie występuje tutaj także przywiązanie do przyrody. Jest to jednak cecha całej staroczeskiej liryki. Różni się też ona tym, że posiada budowę wersyfikacyjną.

Szli we dwoje
Inną Albą jest utwór Šla dva tovařišĕ (Szli we dwoje). Tutaj erotyczny wydźwięk zauważamy na przykład w ostatniej strofie:

Ja do ciebie wrócę
na zieloną trawę
ja do ciebie wrócę
o każdej godzinie

Zielona trawa to właśnie symbol erotyczny, występuje on także w poezji ludowej. Kochankowie rozmawiają o tym, że nastał już świt i czas się pożegnać. Wyznają jednak sobie, że będą do siebie powracać zawsze.

Czemu ci tak spieszno
Na uwagę zasługuje również późniejsza Alba Milý jasný dni (Czemu ci tak spieszno). Tutaj kochanka ma żal do dnia, że nastaje tak szybko i jej ukochany nie może się wyspać. Ważne jest tutaj mocne przywołanie religii symbolizującej pobożność bohaterów utworu:

Wszechmogący Boże, Panie Boże nasz,
Racz oboje wziąć pod swoją straż!

Występuje tu również silny związek z naturą. Ukazana jest tutaj przyroda zwiastująca dzień, który jest przez kochanków niechciany:

(…)
ptak krzyczący, zwierz spłoszony
zwietrzył ranek i zwiastuje,
że oto już noc ustępuje.

Ballada
Innym gatunkiem charakterystycznym dla staroczeskiej liryki miłosnej jest ballada. Dla późniejszego wyjaśnienia realizacji gatunku, podam krótką definicję. Jest to wierszowana opowieść łącząca w sobie cechy liryki, epiki i dramatu, której tematem są niezwykłe wydarzenia. Jest gatunkiem synkretycznym. Jej nazwa pochodzi od włoskiego ballare (tańczyć), co wskazuje na włosko-prowansalskie początki.

Literka M
Balladą, którą omówię jest Slóvce M (Literka M). Początkowo myślano, że owa literka M to inicjał Maryi, jednakże nie mogło tak być ze względu na całkowicie świecki charakter. Ballada ta ma silny związek z tańcem i muzyką. Znów mamy do czynienia z kochankiem wyznającym miłość swojej ukochanej. Przyznaje, że mimo iż jest wiele pięknych kobiet na świecie, ten wybrał właśnie ją i nie ma zamiaru zmieniać swoich uczuć. Dzięki miłości do niej wiele innych aspektów życia staje się piękniejsze:

Jak przyjemnie tej miłości
jak zawsze służyć,
co pozwala i radości
dobrze użyć

Zauważamy tutaj typowy wyznacznik gatunkowy ballady – refren, co nadaje całemu utworowi śpiewność.

Pieśń
Innym, niemniej ważnym gatunkiem bardzo popularnym w staroczeskiej liryce jest pieśń. Według definicji jest to gatunek literacki poezji lirycznej o genezie związanej z obrzędami i muzyką (pieśni ludowe, pieśni średniowieczne), od której stopniowo się uwolnił, stając się samodzielną formą wyrazu. Pieśń to utwór liryczny podzielony na strofy, zwykle o tematyce poważnej.

Drzewo się liściem odziewa
Jedną z najstarszych czeskich pieśni o tematyce miłosnej jest utwór rozpoczynający się incipitem: Dřĕvo sĕ listem odievá (Drzewo się liściem odziewa). Jest to jedna z niewielu pieśni staroczeskich, do której zachowały się nuty. Utwór ten krytykuje chwalenie się uczuciem, nawołuje do zachowania skromności, krycia się z uczuciem.

Pieśń Zawiszy
Najbardziej kunsztowną pieśnią staroczeską jest Závišova píseň (Pieśń Zawiszy). Jest to jedyna pieśń z tamtego okresu, gdzie można z imienia i nazwiska podać autora. Mimo iż literaturoznawcy się sprzeczają, wskazuje się Zawiszę z Zap. Pochodzi ona z końca wieku XIV. Ma skomplikowaną budowę wersyfikacyjną i bogatą metaforykę. Alegoriami miłości są tutaj: orzeł, lew i łabędź. Jest długa i składa się z trzech części. Mają one paralelne długości wersów i układ rymów.

Podsumowanie
Podsumowując, staroczeska liryka miłosna była bardzo rozwinięta gatunkowo. Poza wymienionymi już powyżej Albą, balladą i pieśnią, możemy też spotkać się z lamentem, opowieściami rycerskimi, przyśpiewkami, legendami, pieśniami tanecznymi, satyrami i innymi. Miłość, jak widać, jest tematem bardzo wdzięcznym, zatem nie może dziwić ta różnorodność zarówno gatunkowa jak i tematyczna. Patrząc z tej perspektywy, można stanowczo uznać, że liryka miłosna jest zwierciadłem nie tylko epoki staroczeskiej, ale także wszystkich epok wszelkich krajów, ponieważ dotyka bezpośrednio czytelników i mogą się oni utożsamiać z bohaterami odpowiednich tekstów. Mimo iż, tak jak wcześniej wspomniałam, nie jest owa tematyka wyjątkowo kunsztowna i rozwinięta pod względem artystycznym, a raczej prosta i zrozumiała dla każdego przeciętnego czytelnika, można ją uznać za najbardziej wdzięczną. Myślę, że czasem naprawdę warto zajrzeć do tekstów starszych niż te współczesne. Można się z nich wiele dowiedzieć, zwłaszcza, gdy temat jest wciąż aktualny.